Tìm kiếm
Trang chủ
Diễn đàn
An Tĩnh cổ lục
* Dấu tích Việt Thường Thị và vai trò Nghệ An trong dòng lịch sử Việt Nam
* Những điều kỳ lạ Phlanhoa đọc được trong trời đất Việt Thường
* Việt Thường phong tục
Ẩm thực Nghệ An - Hà Tĩnh
* Phật giáo có nguồn gốc ở Việt Nam
* Văn hóa ẩm thực Việt Nam
* Dưỡng sinh
Khảo cổ Nghệ Tĩnh
Bản sắc văn hóa Xứ Nghệ
Ví dặm
Góc nhìn Phlanhoa
* Ngô Khoai học chuyện
* Bình luận
* Chiêm tinh láo nháo Phlanhoa
Phòng văn chương
* Phlanhoa viết
Phòng thơ
* Lý thuyết học làm thơ
* Thơ về Nghệ An - Hà Tĩnh
* Thơ Phlanhoa
* Thất ngôn bát cú
Du lịch đó đây
* Khoảnh khắc cuộc sống
Ngôn ngữ không lời
Trang thông tin xã Đức La
* Phlanhoa hát
Liên hệ - Góp ý
Liên kết website
Đố Kiều - Đối Kiều - Ví Kiều - Tập Kiều đối đáp
 
(23h: 09-03-2013)
Đố Kiều - Đối Kiều - Ví Kiều - Tập Kiều đối đápBài viết của Phlanhoa
***
Tư liệu tham khảo:
- Thơ văn tập Kiều - NXB Ty văn hoá Hà Tĩnh 1965
- Đố Kiều nét đẹp văn hoá - Phạm Đan Quế 2003
- Lãng nhân chơi chữ - Ấn phẩm SG 1970
- Hát ví phường vải - Ninh viết Giao 2002
- Hình ảnh rút từ "Tranh minh hoa truyện Kiều" của Lê Anh Tuấn 2002


 Thanh minh trong tiết tháng ba

Chơi Kiều, thú ấy mới là đáng chơi!

Có lẽ khi viết xong những câu Kiều cuối cùng, Nguyễn Du  cũng đã đoán trước được tác phẩm của mình là một “thiên tuyệt bút”. Dẫu vậy, cái lo lắng cho ba trăm năm sau của Cụ thì lại chứng minh Nguyễn Du không hề lường hết được tác dụng lớn lao của Truyện Kiều đối với đời sống tinh thần của nhân dân Việt Nam.

Đức hạnh của nàng Kiều, đời sau có người khen kẻ chê. Kẻ chê, ấy là họ lấy cái nhìn đời nay áp đặt vào cái sự đã rồi của đời xưa nên có phần xô lệch. Nhưng thông qua Truyện Kiều, những dòng thơ lục bát mà Nguyễn Du để lại cho đời, thì có thể ví đẹp như một nàng Kiều bất tử, có sức quyến rũ xuyên thời đại.

Từ sự yêu mến một “thiên tuyệt bút”, người hâm mộ đã triển khai ra hàng loạt trò chơi dân gian lành mạnh và nho nhã. Có thể nói Truyện Kiều – Nguyễn Du – và những những người hâm mộ Truyện Kiều đã tô điểm thêm một lớp phấn hồng, làm sáng tươi nhan sắc dòng thơ lục bát, phết một nét duyên đậm đà, độc tôn không pha trộn vào nền thi ca Việt Nam.

Ai đã từng mê Kiều, đều biết đến các thú chơi Kiều. Khi “trà dư” thì lấy tập Kiều, triết lý Kiều mà ngẫm; Khi chén tạc chén thù thì lẩy Kiều, vịnh Kiều mà chơi; Khi sấp ngửa đường đời, thì lấy Kiều mà gieo quẻ rủi may, kiếm lời khuyên nhủ; Khi muốn khen chê ai đó một cách lịch lãm thì lấy thơ Kiều mà ví von; Khi muốn thử thách ai đó để tìm tri kỷ, tri âm, người ta cũng lấy Kiều ra mà đố, đối…

Thú chơi tập Kiều, tôi đã “khoe” rồi. Nay khoe thêm ba thú nữa: Đối Kiều - Đố Kiều - Ví Kiều, cũng là do bà con đã ngẫu hứng đưa câu đố trước, thôi thì đành xin triển khai cuộc chơi thêm ra cho mùa xuân được dài…

Đối Kiều

Xóm hồng lâu, buổi tối nọ xảy ra một tấn bi hài kịch: hai cha con chạm trán nhau. Hai thế hệ không biết làm thế nào để thoát hiểm mà khỏi thương tổn đến thể diện, liền cùng quay lại quy hết lỗi cho giai nhân.

Người con mắng :

“Chẳng hổ mình sao, dám đem trần-cấu dự vào bố…”

Bố cũng mắng lại:

“Tuồng gì hoa thải, mượn màu son phấn đánh lừa con…”

Tư tưởng thì quả là chẳng đáng mặt trượng phu tí nào, khi trút hết tội lỗi cho giai nhân như thế. Nhưng xét về đối đáp thì thật là nhất khí, vì mỗi vế lấy ngay ở hai câu 6-8 liền nhau :

Nghĩ mình chẳng hổ mình sao

Dám đem trần-cấu dự vào bố kinh.

***

Tuồng gì hoa thải hương thừa

Mượn màu son phấn đánh lừa con đen.

 Lãng nhân chơi chữ

 

Đố Kiều và Ví Kiều, Tập Kiều đối đáp

Các cụ Đồ Nho Xứ Nghệ xưa say hát ví phường vải đến độ:

Hát cho đổ quán xiêu đình

Cho lăn lóc đá, cho rung rinh trời

Say như ong say mật, như bướm say hoa, đến độ bất chấp:

Hát cho trời rạng đông ra

Mai về quan bỏ nhà pha cũng đành.

Chỉ là một môn hát thôi, có gì mà lại khiến cho các cụ ta say đến vậy?

Thưa rằng, môn hát ví phường vải không đơn thuần chỉ là môn hát dân gian như các làn điệu dân ca khác. Hát chỉ là phương tiện để thể hiện, thực chất nội dung là một cuộc đối chất trí tuệ giữa các bậc văn nhân nho sĩ và các cô phường vải thông minh xinh đẹp. Cuộc đấu trí này có khi kéo dài cả tháng. Trong nhóm  kép nam có tên tuổi cả những vị Tiến sĩ, thậm chí là Hoàng giáp Tiến sĩ*, những vị anh hào, các nhân vật lịch sử tiếng tăm mà ta có thể kể tên như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu; hay hai chị em cô phường vải Dũng Thơn (Hoàng Thị Lượng) và Hoàng Thị Loan, người dì, người mẹ kính yêu của bác Hồ…

Nguyễn Du từ chỗ mê say vai kép hát ở phường vải một cách sôi nổi hào hứng đến chỗ Truyện Kiều được đưa vào hát ví phường vải là cả một câu chuyện dài kỳ thú vị chẳng lời nào mà tả cho hết, thôi thì mời bà con coi ở các ví dụ cụ thể dưới đây để biết:

 

Ví Kiều

Vừa ra khỏi nhà, gặp cô phường vải xinh tươi giữa đường, anh đồ nho cất tiếng:

Ở nhà dời gót ra đi

Vừa trong tuần trẩy hội gặp Kiều nhi giữa đường

Rồi anh ví von:

Vừa ra vừa gặp người xinh

Cũng bằng Kim Trọng tiết Thanh minh gặp Kiều

Rồi anh thổ lộ:

Bước xuống sông Lam tìm con cá lội

Trèo lên Ngàn Hống hái một trái sim

Có thương nhau anh mới đến đây tìm

Bây giờ kháp (gặp) mặt như Kim kháp Kiều

Cùng một tâm trạng đó, các cô phường vải cũng đánh tiếng:

Bóng ai thấp thoáng vườn hoa

Hình như Kim Trọng đến nhà Kiều Vân

Các cô gửi niềm mong chờ một cách đầy ý tứ:

Đêm khuya sương xuống đất im

Tai nghe tiếng nhạc chàng Kim đến gần

Các chàng đồ nho cũng thừa hiểu là các cô đang chờ mình. Nhưng vào được trong sân trình để “kháp mặt” “người xinh” quả là không dễ chút nào. Cái ngõ vào nhà phường vải được khoá bằng thơ, bằng tích Kiều, nên anh chàng nào mà chưa có thứ chìa khoá ấy trong tay, thì nên quay về mà lo đèn sách mới hòng. Cái sự khó ấy thế nào, thì tôi xin được rút trích một số tình huống đối đáp trong hát ví phường vải để minh chứng:

Nữ:

Truyện Kiều anh đã thuộc làu

Đố anh kể được một câu năm người?

Nam:

Này chồng, này mẹ, này cha

Này là em ruột, này là em dâu.

Biết là anh đồ cũng khá, các cô nâng dần độ khó:

Truyện Kiều anh đã thuộc lòng

Đố anh kể được một dòng chữ Nho

Anh đồ nho cũng thể hiện trình độ:

Hồ công quyết kế thừa cơ

Lễ tiên, binh hậu khắc cờ tập công.

Biết tài anh đồ rồi, các cô vẫn cứ cắc cớ:

Đồn rằng anh thuộc truyện Kiều

Thuyền quyên xin hỏi mấy điều phân minh

Năm nào Kiều lấy Thúc Sinh?

Năm Nào kiều phải bán mình chuộc cha?

Nguyễn Du nào có cho biết năm nào Kiều lấy Thúc Sinh? Bên nam bèn gỡ rối bằng đòn “gậy ông đập lưng ông” thách đố lại:

- Thiếp hỏi chàng thế thì cũng phải

Chàng hỏi thiếp Từ Hải con ai?

Lẽ ra Kiều ả Vân em

Cớ sao lại gọi là Kim – Vân – Kiều?

 

Tập Kiều đối đáp

Khúc cuối của chặng đối đố trong hát ví phường vải thường là vừa đố, nhưng vừa ướm lời tỏ tình, lúc này phường vải thường dùng tập Kiều để hát đối đáp cùng các văn nho:

"Trăm năm tính cuộc vuông tròn
Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông"
Phải đâu mèo mả, gà đồng
Thuyền quyên muốn hỏi anh hùng trước sau:
"Ba quân chỉ ngọn cờ đào
Đạo ra Vô Tích, đạo vào Lâm Tri"
Thế còn một đạo làm chi?
Trai anh hùng giải được, gái nữ nhi chịu tài.

Khi đó các chàng nho sĩ cũng phải trả lời theo ý tứ đó:

Vì ai chiếc lá lìa cành
Khi săn như chỉ, khi mành như tơ
Trót công rày đợi mai chờ
"Phải người trăng gió vật vờ hay sao"
"Ba quân chỉ ngọn cờ đào
Đạo ra Vô Tích, đạo vào Lâm Tri
Ắt còn một đạo binh uy
Ở nhà giữ chốn biên thùy cho nghiêm
Anh hùng tỏ với thuyền quyên
"Chữ tình càng mặn, chữ duyên càng nồng"!

Đối ra đáp đã nên lời…”, đã cảm phục tài lẫn nhau. Ở phần hát xe kết và hát tiễn, hai bên nam nữ đều chọn những câu với nội dung tỏ rõ tình yêu son sắt thuỷ chung để bày tỏ.

Nữ:

Bây giờ gặp gỡ nhau đây

Mà lòng đã chắc những ngày một hai

Khăng khăng cửa đóng then gài

Nhị đào chờ đợi con người tình chung.

Nam:

Hai ta quyết chí hai ta

Đá vàng cũng quyết, phong ba cũng liều

Tóc tơ căn vặn hết điều

Hôm sau hẹn gặp Kim Kiều kết giao.


Ngàn lẻ một kiểu đố Kiều

Đố xem mức độ thông thuộc truyện Kiều đến đâu:

Thường thì người đố chọn những chỗ lắt léo trong Truyện Kiều, những câu chữ có thể phịa ra những tình huống hóm hỉnh, không có thực trong Truyên Kiều như:

Đố:

Tiện đây hỏi thật một điều

Em đây chưa biết nàng Kiều ai sinh?

Đáp:

Hổ sinh ra phận tơ đào

Nàng Kiều… hổ đẻ, chứ nào ai sinh!

Đố:

Truyện Kiều anh đã thuộc làu

Đố anh biết được cô nào sinh đôi?

Đáp:

Đầu lòng hai ả tố nga

Hai con đầu cả…ắt là sinh đôi!

           Đố tìm một chữ trong truyện Kiều:

Đố:

Truyện Kiều anh đã thuộc lòng

Đố anh kể được hai dòng năm “cho”?

Đáp:

Làm cho cho mệt cho mê

Làm cho đau đớn ê chề tấm thân

Đố:

Truyện Kiều anh đã thuộc làu

Đó anh đáp được một câu bốn “mình”?

Đáp:

Oan kia theo mãi với tình

Một mình mình biết, một mình mình hay.

Đố Kiều gắn với thời đại mới:

Kim Kiều có phải công nhân

Xưa kia từng đã góp phần đấu tranh?

Đáp:

Kim Kiều chính cánh thợ ta

Đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ!

Đố:

Thời Kiều đã có ngân hàng

Em đây chưa tỏ, xin chàng chỉ cho?

Đáp:

Nhà băng… đưa mối rước vào

Tiền nong thanh toán việc nào chẳng xong?

 

Câu đố chiết tự chữ Hán

Tuần sau bỗng thấy hai người

Giang tay về chốn trướng mai tự tình

Đố là Là chữ gì?

Đáp: chữ Thiên (gồm chữ nhị và chữ nhân cấu thành)

Đời người đến thế thì thôi

Ba thu dồn lại một ngày dài ghê

Đáp: là chữ Xuân (gồm chữ tam, chữ nhật và chữ nhân cấu thành)

Kể chuyện đố Kiều, đối Kiều thì dài lắm. Bút giấy nào mà ghi cho hết. Tôi xin ghi lại một Giai thoại khá thú vị:Giải đố Kiều đuổi còđể tạm kết thúc bài viết. Câu chuyện như sau:

Ba anh đồ Nghệ đi chơi, thấy một cô phường cấy rõ xinh đang cấy lúa dưới ruộng, bèn thách nhau làm sao để mời được cô này lên bờ nói chuyện. Một anh lém lỉnh cất tiếng ngâm nga câu ví:

Đến đây hỏi thật Thuý Kiều

“Chứ“ có thương Kim Trọng ít nhiều chi không?

Cô gái tủm tỉm:

-         Các thầy hỏi như rứa, giừ em xin nhờ một việc. Con cò bên ruộng kia đang lò dò sang ruộng em đấy, các thầy làm sao đọc một câu Kiều mà nó bay đi được thì em xin lên bờ hầu chuyện.

Ba thầy nho nhìn nhau một lúc rồi một thầy cất tiếng:

Lần lần tháng trọn ngày qua

Nỗi gần ai biết đường xa thế này

Lâm Tri từ thủa uyên bay!

Thầy nho cố gắng hét to chữ “bay”, nhưng con cò vẫn tỉnh bơ như không. Thầy nho thứ hai bèn lên tiếng:

Cùng nhau theo gót sai nha

Song song vào trước sân hoa lạy quỳ

Trông lên mặt sắt đen sì!

Thầy nho ráng “sì..” một tiếng dài để đuổi cò, nhưng con cò vẫn không nhúc nhích. Thầy nho thứ ba bèn trổ tài:

Mảnh trăng đã gác non đoài

Một mình luống những đứng ngồi chưa xong

Đùng đùng gió dục mây vần

Một xe hay cõi hồng trần như bay!

Quyết không để mất cơ hội giao lưu với người đẹp phường cấy, lần này thầy nho đã lấy hết sức bình sinh, hét to thất thanh hai tiếng “đùng đùng” và "bay", khiến con cò giật mình bay lên. Cô gái giữ đúng lời hứa lên bờ tiếp chuyện ba thầy.

   ***

  Hai bài tập Kiều đối đáp của Phlanhoa và Hoàng Kim

GỬI NGƯỜI XUÂN TỰ BƯỚC CHÂN(1)
Hoàng Kim

Còn nhiều hưởng thụ về sau 
Cơ duyên nào đã hết đâu, vội gì ?
(2)

***

Người đâu gặp gỡ làm chi?
Văn chương nết đất, thông minh tính trời
Khen cho con mắt tinh đời
Duyên ta mà cũng phúc trời chi không?
Hoa hương càng tỏ thức nồng
Gặp tuần đố lá thỏa lòng tìm hoa
Khúc đâu đầm ấm dương hòa
Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài !

Chút chi gắn bó một hai (341)
Dầu lòng bể rộng sông dài thênh thênh (2110)

Gửi người quân tử đa tình

Phlanhoa

 Kiếp hồng nhan có mong manh (65)
Đố ai gỡ mối tơ mành cho xong (244)
Tóc tơ căn vặn tấc lòng (451)
Khỏi điều thẹn phấn tủi hồng thì thôi (1928)
Thiền trà cạn nước hồng mai (1991)
Nước non luống những lắng tai Chung Kỳ (464)
Thấy lời (1403) tâm phúc tương tri (2219)
Dễ đem gan óc đến nghì trời mây (2426)
Ngẫm duyên kỳ ngộ xưa nay (193)
Phúc nào đổi được giá này cho ngang? (408)

 =====

(1) Tên bài tập Kiều của Hoàng Kim bắt nguồn từ bàiđường luật của Phlanhoa hoạ bài thơ “Vịnh mùa đông” của Nguyễn Công Trứ, Trong đó câu kết là “Muốn đến mùa xuân tự bước chân”. Bài này thực ra Phlanhoa hoạ không đúng với phép hoạ thờ Đường luật, nhưng Hoàng Kim lại bảo anh thích bài thơ đó, nên lấy tên làm vầy.

(2) Hai câu: “Còn nhiều hưởng thụ về sau /Cơ duyên nào đã hết đâu, vội gì ?” ở trong bài tập Kiều: “Gửi quân thần nỗi niềm non nước” của Phlanhoa. Hoàng Kim lấy đó nối vào để có cớ đóng vai “quân thần” ghẹo đùa cho bài tập Kiều của anh gửi Phlanhoa


Để gửi ý kiến nhấp vào đây

Các tin khác:
 Nguyễn Du với Phường Vải Trường Lưu (22h: 26-12-2012)
 Lam Giang (22h: 12-10-2012)
 Thúy Kiều đã chơi loại nhạc cụ nào? (19h: 02-09-2012)
 Thú chơi tập Kiều, bài: Tản Đà viếng Kiều (22h: 26-08-2012)
 Thú chơi tập Kiều: - Gửi Quân Thần nỗi niềm non nước (17h: 24-07-2012)
 Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều như thế nào (tiếp theo) (16h: 20-02-2012)
 Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều như thế nào (tiếp theo) (22h: 07-12-2011)
 Nguyễn Du đã viết Truyện Kiều như thế nào (15h: 29-11-2011)
 Thú chơi tập Kiều - Lá đơn thưa kiện của hai cô đầu (16h: 02-12-2010)
 Thú chơi tập Kiều - Vọng quê (16h: 03-12-2010)