Tìm kiếm
Trang chủ
Diễn đàn
An Tĩnh cổ lục
* Dấu tích Việt Thường Thị và vai trò Nghệ An trong dòng lịch sử Việt Nam
* Những điều kỳ lạ Phlanhoa đọc được trong trời đất Việt Thường
* Việt Thường phong tục
Ẩm thực Nghệ An - Hà Tĩnh
* Văn hóa ẩm thực Việt Nam
* Dưỡng sinh
* Phật giáo có nguồn gốc ở Việt Nam
Khảo cổ Nghệ Tĩnh
Bản sắc văn hóa Xứ Nghệ
Ví dặm
Góc nhìn Phlanhoa
* Bình luận
* Chiêm tinh láo nháo Phlanhoa
Phòng văn chương
* Phản biện các nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều
* Phlanhoa viết
Phòng thơ
* Lý thuyết học làm thơ
* Thơ về Nghệ An - Hà Tĩnh
* Thơ Phlanhoa
* Thất ngôn bát cú
Du lịch đó đây
* Khoảnh khắc cuộc sống
Ngôn ngữ không lời
Trang thông tin xã Đức La
* Phlanhoa hát
Liên hệ - Góp ý
Liên kết website
Chơi tiếng và chơi chữ trong ví phường vải
 
(15h: 18-03-2011)
Chơi tiếng và chơi chữ trong ví phường vảiLược trích trong cuốn “Ví Phường Vải” của Nguyễn Tất Thứ


Đã đi nhởi đến phường vải, dù khó thế nào cũng phải đối, nếu không sẽ bị phường ví kháy, đến xóc xương. Kể cũng khổ biết bao cho các thầy nho đi ví, không những đã đối là phải đối cho chỉnh, lại còn phải đáp nữa. Nếu đối mà không đáp tức sẽ bị sổ truôn, đáp mà không đối cũng bị chị em loại ra ngoài ngõ…

a)  Chơi tiếng :

Là khi ví tới cái gì, người ta gò gập những tiếng cùng loại vào một câu:

Ví dụ: Muốn nói về thú uống rượu thì câu ví sẽ là:

 

Ấm thân hồ hởi chai lơ

Bàn hoàn chung chén nhắm chờ ai đây?

 

Cái nghĩa chính của câu ví là: Thân phận của thầy nho đã đầy đủ, hả hê, say say, tỉnh tỉnh rồi, bây giờ còn rắp ranh nhòm ngó ai đây? Những chỗ dụng công của câu ví lại là ấm, hồ, chai, bàn, chung, chén và còn thêm cả nhắm thì thật là đầy đủ về tửu soạn lẫn tửu hứng.

 

Nhớ lại một câu rút từ ca dao:

Ai lên xứ Lạng cùng anh

Uổn công bác mẹ sinh thành ra em

Tay cầm bầu rượu nắm nem

Mảng vui quên hết lời em dặn dò

 

Nhưng về đến Phường vải, nó phải biến dạng đi một chút:

 

Tay cầm bầu rượu, nắm nem

Mảng lòng, chả nhớ lời em dặn dò.

 

Phường vải đã gò thêm hai món đồ nhắm “lòng, chả” vào câu ví cho đủ bộ với “bầu rượu, nắm nem” và “giò”. Lối chơi tiếng này làm lợi thêm hai món ăn ngon lành, chắc các tữu đồ phải vui lòng lắm lắm.

 

Nói về thú chơi cờ, cũng như thú uống rượu, Phường vải có những câu ví:

 

Tướng chàng nho sĩ tốt tươi

Ước chi thầy mạ xe đôi cho chàng.

 

Ý tứ đã duyên dáng mà nghệ thuật chơi tiếng cũng tái tình. Ta thử xem: Tướng, sĩ, tốt, mã, xe, toàn là những quân cờ trọng dụng trong cái thú “cháy đến nhà giữa vẫn chưa nôn”.

 

Muốn ghép nhiều quân cờ hơn, người ta sẽ ví:

 

Lên voi, xuống ngựa, tốt chiều,

Chàng gan tướng sĩ, thiếp liều pháo xe.

 

Tài tình và kín đáo biết bao! So về ý tứ có lẽ hai câu này tế nhị mà lại đáo để hơn hai câu thơ của Hồ Xuân Hương:

 

Thoạt mới vào chàng liền nhảy ngựa

Thiếp vội vàng vén phứa tịnh lên.

 

Muốn cho tao nhã văn vẻ hơn, phương vải ví:

 

Bấy lâu cờ tướng quân ngà

Chờ chàng xa mã độ hà sang chơi.

 

Lối chơi tiếng này còn có trong những làn đối khác. Ví dụ muốn ghép những tiếng về hoa quả, người ta ví:

 

Đã cam quấn quýt má đào

Cậy ai tin nhãn mái trao lầu hồng.

 

Ghép về màu sắc:

Cắn trong giữ giá nhà vàng

Răng đen, má đỏ đợi chàng đầu xanh.

 

Ghép các bộ phận của cây:

Ngọn ngành, cội rễ tỏ tường

Cũng tay lèo lá, cũng phường tài hoa.

 

Ghép tên khoáng sản, kim loại:

Sắt son đanh đá vững vàng

Đã không phụ bạc, lại càng đồng tâm.

Mấy khi người ngọc, hội đồng,

Trăng in vẻ bạc, gió rung tiếng vàng.

Xa tiền, viễn chí tiêu dao

Thiên môn đồng nữ ra chào đồng nam.

 

b) Chơi chữ :

Ngoài việc làm sáng tỏ các ý trong câu ví, câu đáp, những người chơi chữ còn phải dụng công tìm tòi những chỗ lắt léo, cầu kỳ trong việc ghép các chữ Hán (có khi cả chữ Tây) làm cho câu ví sinh động, tài tình mang ý nghĩa thú vị bất ngờ.

 

Muốn cho nhật nguyệt đồng minh

Ngày Nghiêu, tháng Thuấn thái bình câu ca.

 

Mới nghe người ta có thể hiểu: Phường vải tỏ ý muốn mặt trăng, mặt trời được tỏ rạng như nhau và ngày tháng nào cũng được thái bình, vui vẻ như đơi Nghiêu, Thuấn. Nhưng các thầy nho đi nhởi còn phải hiểu thêm về dụng công của câu ví: chữ nhật gép với chữ nguyệt thành chữ minh, lại còn có nghĩa chữ nhật là ngày, nguyệt là tháng (đều có trong câu ví).

 

Câu ví còn cầu kỳ khắt khe hơn:

 

Muốn cho một tháng đôi trăng

Muốn cho lưỡng nguyệt tác bằng cho vui.

 

Theo luật tuần hoàn thì mỗi tháng chỉ có một tuần trăng. Nhưng phường vải lại muốn có một  tháng có hai tuần trăng và còn muốn hai tuần trăng ấy hòa hợp nhau cho thêm vui vẻ. Vậy đã là thầy nho đi nhởi thì phải hiểu thêm: nguyệt là tháng, nguyệt là trăng lại lưỡng nguyệt là đôi trăng và hai chữ nguyệt ghép lại là thành chữ bằng.

 

Với lối chơi chữ thì những câu trên vẫn chưa phải là quá hắc búa, còn có những câu rắc rối hơn nhiều.

 

Muốn cho tử tế nhất môn

Nhị văn khẩu vấn rể con một nhà.

 

Ý của phường vải muốn nói: nếu muốn được tốt lành trong gia đạo, khi ước định lương duyên với nhau phải tai nghe miệng hỏi phân minh, về sau rể con mới có thể chung chạ với nhau một nhà được. Nhưng cái điểm trọng yếu của câu ví lại ở chỗ: chỉ một chữ môn mà thêm chữ nhị vào sẽ thành chữ văn. Mà nếu thêm chữ khẩu sẽ thành chữ vấn. Lại còn “tử tế nhất môn” và “rể con một nhà” như ta đã thấy trong câu ví.

 

Cũng có những câu rõ rệt hơn:

 

Ba người ngồi bóng mặt trời

Cửa đông cỏ mọc chàng thời đối chi ?

 

Chẳng là ba chữ tam nhân nhật ghép lại thành chữ xuân (ba người ngồi bóng mặt trời) và chữ môn thêm chữ đông và cái thảo đầu là thành ra chữ lan (Cửa đông cỏ mọc). Như thế là phường vải xướng lên hai chữ xuân lan thì thầy nho đi nhởi phải cố sức gò làm sao cho câu ví của mình có được hai tiếng thu cúc mà đối.

 

Với lối chơi chữ khắt khe này, họ chẳng những chơi chữ hán mà còn chơi cả chữ Tây và quốc ngữ nữa:

 

Sao rua gọi suốt ngày đêm

Lòng anh mến mãi dạ em mê hoài

 

Ở câu ví ta thấy có bốn tiếng: rua (jour), ngày em mê (aimer) mến. Lại như câu:

 

Anh ca, em hát cũng hay

E ra khỏi ngõ, o này cu tê !

 

Ta lại thấy được chữ cái của quốc ngữ như anh(n), ca (k), em (m), hát (h), e (e), o (o), cu (q), tê (t).

                                             Mời nghe làn điệu ví: Đi tìm người thương


Để gửi ý kiến nhấp vào đây

Các tin khác:
 Tổng lược và nhận xét Dân ca Nghệ Tĩnh qua báo chí nửa sau thế kỷ XX (11h: 12-08-2010)
 Hát trạng trong hát ví phường vải - Nguyễn Tất Thứ (15h: 18-07-2010)
 Thủ tục của một cuộc hát phường vải - Phần III: Hát mời, hát xe kết và hát tiễn (13h: 11-07-2010)
 Thủ tục của một cuộc hát phường vải - Lược trích trong “Hát phương vải” của Ninh Viết Giao (13h: 11-07-2010)
 Thủ tục của một cuộc hát phường vải - lược trích trong "Hát phường vải" của Ninh Viết Giao (13h: 11-07-2010)